Meta emigraw, fil-faqar, fit-tfittxija ta’ futur aħjar, kull emigrant kien jitkellem id-djalett tiegħu stess. Ma kinux jafu t-Taljan, wisq inqas il-lingwa tal-pajjiż li kien se jilqagħhom. Il-Venezjan, is-Silċiljan, u n-Naplitan kienu l-uniċi lingwi li kienu jafu, dawk li tgħallmu d-dar, fl-għelieqi, qabel ma kienu jafu jaqraw u jiktbu. B’dak id-djalett u bagalja tal-kartun f’idejhom, eluf ta’ Taljani telqu lejn il-Brażil, l-Arġentina, u l-Kanada.
Għal għexieren ta’ snin, id-djalett kien xi ħaġa li wieħed kellu jħalli warajh. L-emigranti tagħna waslu diġà mmarkati b’lingwa li kienet disprezzata fl-Italja, u barra minn Malta saret biss stigma oħra li kellhom jaħbu. Ħafna għażlu li jitkellmu biss il-lingwa ta’ pajjiżhom, konvinti li dan kien se jagħti lil uliedhom aktar libertà. Ir-riżultat, ħafna drabi, kien qabża ġenerazzjonali. In-nanniet kienu jitkellmu bid-djalett, il-ġenituri kienu jifhmuh imma ma kinux jitkellmuh, u n-neputijiet ma kinux jifhmuh xejn. Illum, xi ħaġa nqasmet f’dik il-katina, u sejra fid-direzzjoni opposta.
Hemm każ li jirrakkonta din l-istorja aħjar minn kwalunkwe statistika: il- taljanHija l-lingwa li għadha titkellem illum minn mijiet ta’ eluf ta’ dixxendenti tal-Venezjani fin-nofsinhar tal-Brażil, bejn Rio Grande do Sul, Santa Catarina, u Paraná, fejn għexieren ta’ eluf ta’ bdiewa Venezjani waslu jfittxu l-art bejn is-seklu 19 u l-bidu tas-seklu 20. Imwieled mil-laqgħa bejn id-djaletti Venezjani u l-Portugiż, it-Taljan baqa’ ħaj għal ġenerazzjonijiet fi djar rurali u knejjes sakemm, fl-2014, il-gvern Brażiljan irrikonoxxieh uffiċjalment bħala Wirt Kulturali Intanġibbli tal-Brażil, l-ewwel lingwa minoritarja li rċeviet dan ir-rikonoxximent fil-pajjiż. Mhux djalett folkloristiku għal mużew, iżda lingwa ħajja, issa mgħallma anke fl-iskejjel.
Dak li qed jiġri bħalissa fiċ-ċrieki Taljani madwar id-dinja jixbah verżjoni żgħira ta’ din l-istorja, ripetuta f’komunitajiet iżgħar. Hija l-ħtieġa, ħafna drabi inkonxja, li terġa’ tinkiseb ħoss li n-nanniet ġarrew fihom u li rriskja li jisparixxi magħhom għal dejjem. Neputi li jitgħallem jgħid "vien qua" minflok "ejja hawn," jew "mangiamm" minflok "ejja nieklu," mhux biss qed jitgħallem kliem. Qed jibni flimkien storja tal-familja li altrimenti tibqa’ siekta.
Id-djalett, wara kollox, qatt ma kien biss mod ta’ kif wieħed jitkellem. Kien il-ħoss tad-dar, ta’ argumenti, ta’ għanjiet tan-nanniet, ta’ dagħdigħat imqarrbin waqt li wieħed jaħdem l-art. Baqa’ mwaħħal mal-memorji b’mod li t-Taljan standard, mgħallem mill-kotba, ma jistax. Huwa għalhekk li l-iskoperta mill-ġdid tiegħu llum, eluf ta’ kilometri minn fejn twieled, mhijiex sempliċiment xi ħaġa stramba ta’ identità: qed tagħlaq ċirku li n-nanniet, minħabba l-ħtieġa, kellhom iħallu miftuħ.
Dawk li jistudjawha llum ma jagħmlux hekk biex imorru lura. Jagħmlu hekk biex iwasslu 'l quddiem b'kburija leħen li kien ilu msikket għal żmien twil wisq.
