It-Tlugħ tal-200 Sena tal-Stelvio ta' Donegani
f'isem Torriani, Hinault, Panizza u... Bernaudeau
Din id-darba nibdew mill-... isfel, minn Sondrio. Hawnhekk stess, ftit passi 'l bogħod minn fejn il-Mallero joħroġ fl-Adda, fl-1980 ġie ċċelebrat l-att deċiżiv tal-ewwel mit-tliet rebħiet roża – fi tliet parteċipazzjonijiet! – ta' Bernard Hinault fil-Giro d'Italia.
Dakinhar wara nofsinhar, fost il-folol li issa diffiċli biex wieħed jarahom, Jean-Renè Bernaudeau, ċiklist gregarju tal-“Badger” Breton, qasam il-linja finali. Il-Kaptan Hinault ħalla lilu nnifsu jitlaq b’ġest ta’ gratitudni lejn ir-“domestiku” minn Vendée u fi kwalunkwe każ libes il-flokk ta’ quddiem bħala tiegħu, li fil-bidu minn Cles kien fuq spallejn Wladimiro “Miro” Panizza, li qabeż fl-okkażjoni mit-36 kurva tat-telgħa u tgerbeb tul l-40 tan-niżla erba’ minuti wara l-Breton.
L-intelliġenza tattika tat-tmunier Cyrille Guimard, id-dedikazzjoni ta’ Bernaudeau u l-ħila ta’ Hinault wasslu lil Renault għal dak li aktar tard sar magħruf bħala t-Trofew li Ma Jieqaf qatt tal-avveniment ewlieni tal-Gazzetta.
Ftit wara, Bernaudeau fetaħ ristorant fil-Vendée tiegħu b'tabella spjegattiva: “Stelvio”.
Matul il-ħarifa tal-1979, il-“Patrun” Vincenzo Torriani kien akkumpanjat lejn il-Brittanja mill-ħabib tiegħu Gian Maria Dossena u Rino Negri, rispettivament il-kulurista immaġinattiv u l-kolonista taċ-ċikliżmu tal-Gazzetta dello Sport fi żmien meta l-organizzatur tat-tellieqa u l-gazzetta prinċipali kienu f’burdata tajba u kkollaboraw b’mod attiv f’kull sitwazzjoni. Fi sigriet kbir, “dawk it-tlieta” kienu marru jfittxu lill-istilla Franċiża tielgħa li kien għadu kif rebaħ it-tieni flokk isfar konsekuttiv fuq iċ-Champs-Elysées. U sabuh, anke billi għelbu r-riżerva tan-nies tal-post li xi drabi kienu kważi s-skiet!
Wara li ggarantixxew li “Blaireau” Hinault kien se jħejji rotta amikevoli fl-Italja għat-63 edizzjoni – provi tal-ħin deċiżivi u tlugħ twil – Torriani-Dossena-Negri u x-xufier li normalment kien jaħdem bħala xufier tat-taxi f’Milan – telqu minn Quessoy u Yffiniac, ħdejn Saint-Brieuc, u rritornaw lejn l-Italja, u ħallew lill-Patron bil-kompitu li jibni x-xenarju fi ftit xhur għall-konfront kbir bejn ir-rebbieħ tal-aħħar żewġ Tours u l-kap il-ġdid tal-Giro d'Italia tal-1979, Giuseppe “Beppe” Saronni.
F’Mejju 1980, il-proġett ta’ Torriani seħħ biċ-ċirasa fuq il-kejk roża tal-proeza ta’ Hinault fuq l-Stelvio – tabilħaqq! – f’tellieqa li fiha l-Logutenent Panizza kien ippretenda li kien il-kaptan għad-detriment ta’ Saronni, li madankollu kien kapaċi jikseb seba’ rebħiet parzjali, u poġġa lilu nnifsu bejn dak predestinat għas-suċċess (Hinault) u l-mexxej żagħżugħ Taljan ta’ dak il-perjodu (Saronni).
Għalhekk, għanijiet milħuqa minn kulħadd: minn Torriani li sejjaħ għal avveniment tal-ogħla livell internazzjonali bl-aqwa atturi tal-mument; mill-Gazzetta li pproponiet edizzjoni straordinarja ta’ binhom bl-aqwa immaġni; u minn Hinault, li rritorna d-dar bħala trijonfanti.
Iva, għadna hawn, xi ħadd kien ikanta: f’Sondrio, biex nerġgħu ntraċċaw it-triq ta’ dik il-proeza sportiva miktuba 45 sena qabel. F’nofs l-2025, qegħdin f’nofs iċ-ċelebrazzjonijiet għall-200 anniversarju tat-triq statali ta’ Stelvio kkummissjonata mill-Kungress ta’ Vjenna bejn l-1814 u l-1815, fi tmiem il-gwerer Napoleoniċi, biex tgħaqqad, preċiżament, lil Vjenna ma’ Milan sottomessa, billi taqsam it-2.757 metru (jew 2.758?, kif jgħidu xi wħud, min jaf...) tal-Pass li għaċ-ċikliżmu huwa sinonimu ma’ Cima Coppi, jiġifieri, l-ogħla punt tal-Giro d’Italia meta jgħaddi minn dawk l-inħawi, u għall-ġeografija, meta wieħed iqis li huwa l-punt ta’ konnessjoni tal-Val Venosta fit-Trentino Alto Adige mal-Valtellina fil-Lombardija.
Għalkemm għaddew 9 snin u xahar minn dak il-5 ta' Ġunju 1980, il-memorji marbuta maċ-ċikliżmu jirriskjaw li jifgaw il-maestà tal-istorja tat-triq mibnija minn ħaddiema Taljani bil-biċċa – 700 jew 800 b'kollox – taħt is-sorveljanza stretta tal-Awstrijaċi. L-ipoteżi letterarja u l-memorji esperjenzati direttament fil-Giro huma ħafna aktar preżenti f'moħħna milli dak li qrajna u erġajna qrajna matul iż-żmien dwar l-impriża li dehret impossibbli għal kulħadd ħlief għall-kreaturi tagħha.
Minkejja l-pawżi tax-xitwa minn Ottubru sa April, minkejja l-mezzi mekkaniċi li żewġ sekli ilu żgur ma kinux komparabbli ma’ dawk tal-lum, f’5 snin is-sagrifiċċji bla qies tal-ħaddiema wasslu għat-tmiem tal-proġett tal-inġinier Carlo Donegani, li minn Valchiavenna sa Valtellina, minn Spluga sa Stelvio sa… Zurich (u mhux biss) kien l-archistar ta’ dak iż-żmien. Minn Bormio sal-Pass ta’ Stelvio u mbagħad ’l isfel lejn Spondigna: 34 kurva b’imnieħrek ’il fuq u 40 kurva f’forma ta’ “U” sad-destinazzjoni ta’ Trentino biex jingħelbu 1.533 metru ta’ differenza fl-altitudni għat-telgħa u 1.858 għan-niżla b’medji dejjem madwar 9% sabiex jippermettu liż-żwiemel jiġbdu l-karozzini bil-passiġġieri jew il-merkanzija. Tmien ħaddiema tat-triq biex jaslu sal-quċċata u min jaf kemm oħrajn biex jaslu fir-renju ta’ Gustav Thoeni, prinċep tal-iskijjar Alpin fuq l-għoljiet tad-dinja kollha u mbagħad lukandier fil-Bellavista fi Trafoi.
Hemmhekk, fil-Cantoniere, żwiemel, kowċieri, u passiġġieri kienu jistrieħu. Issa huma xeni ta’ faraġ għal dawk li jitilgħu l-muntanja moloch. Hemm min jivvjaġġa hemm bir-rota, inklużi dawk bl-assistenza tal-pedali; dawk bil-mixi; dawk fuq muturi; dawk fil-karozzi. Kulħadd jonfoħ u jneħħa nifs, nisa, irġiel, magni. Anke l-Pajero Shogun tagħna li wasal hawn minn Malta ma jiħux ħafif: se jistrieħ bħalna ladarba naslu hemm fuq fejn probabbilment se nsibu lil xi ħadd mid-dinastija Sertorelli, forsi Egidio li minn Bormio medd sa Cervinia "għax hemm tagħmel aktar borra milli hawn", imma dejjem iħobb il-muntanja tiegħu fejn jirritorna f’kull dawra.
Min huma s-Sertorelli? Aqra hawn:
https://www.scuolascibormiostelvio.it/scuola-sci-sertorelli-bormio/
Huwa s-sommarju spjegattiv tal-web ta’ ħajjiet li ilhom marbutin ma’ xulxin mill-1984 ’il fuq u ’l isfel mir-IV tat-8 Cantoniera grazzi għal Costante u s-suċċessuri tiegħu: gwidi, "skiers", champions, dawk li jġorru l-bandiera fil-Logħob fl-Amerika, għalliema tal-iskijjar... ta’ kollox u aktar. Fl-2026 se jaraw il-borra tagħhom tbus l-Olimpjadi għall-ewwel darba f’pajjiżhom grazzi għal Milan-Cortina. Għalissa jridu jgawdu ċ-ċelebrazzjonijiet tal-200 sena tat-Triq. It-Triq Stelvio, preċiżament. U aħna magħhom għax mingħajrhom f’mill-inqas tliet okkażjonijiet il-karavana tal-Giro - taħt għajnejna bħala reporter jew wara d-direttivi tagħna bħala Direttur tal-aktar avveniment sportiv popolari fl-Italja - ma kinitx tgħaddi b’ħafna tislijiet għall-isfidi mħabbra u mbagħad esperjenzati sistematikament.
Meta jkun involut l-Stelvio, il-lejl ta’ qabel ikun lejl bla rqad. M’hemm l-ebda paragun. Kien l-istess dak il-lejl fl-1980 meta Hinault telaq fil-kurva numru 12, tela’ minn Trafoi b’Bernaudeau hemm quddiemu u aħna wara l-Breton fil-karozza editorjali tal-Gazzetta misjuqa minn Giuseppe Vaccari bil-kolonista taċ-ċikliżmu Rino Negri ħdejh fl-ewwel ringiela. U xi ġlieda bejn Negri u Torriani, li ma ridux li nkunu fil-kurrent ta’ Hinault u ppruvaw jimbuttawna ’l quddiem bil-biża’ ta’ min jaf liema foul jew aċċident. Torriani, ma’ Bruno Raschi ħdejh – l-aħħar mill-bardi taċ-ċikliżmu – fil-vettura ewlenija tal-Giro, ħareġ mis-saqaf biex ikeċċina ’l bogħod bis-sfafar u bil-bandiera mżejna li ħabbat fuq il-karozzerija tal-karozza tal-għadu...
Negri ħassu bħala l-protagonist ewlieni tal-wasla ta’ Hinault fil-Giro talli akkumpanja lil Torriani u Dossena lejn il-Brittanja. Il-“boxx” ħassu bħala l-ospitant ta’ impriża storika. Raschi ħassu bħal xhud okulari aktar qrib minn kwalunkwe ġurnalist ieħor tal-eroj tal-avventura kollha. U jien ħassejtni bħal spettatur privileġġjat: punt.
Nibkuhom ilkoll (ħlief “Tasso” u Bernaudeau li għadhom ħajjin ħafna, naturalment): Raschi, Torriani, Dossena, Negri, Panizza. Ma telqux f'ordni partikolari. Wiċċhom immarkat minn miljuni ta' emozzjonijiet dejjem ikun stampat sew f'għajnejja meta mmur lura għal dak il-jum fil-quċċata tal-Stelvio. Għal darb'oħra, iċ-ċikliżmu jikkoinċidi mal-ġawhra ta' Donegani. Imma l-Pajero se jeħodna lejn il-Pass biex inrodd lura lil Donegani l-omaġġ li għalih ġejna sa hawn fil-mitejn sena tal-inawgurazzjoni tat-triq tal-muntanji per eċċellenza, quddiem ukoll – jew forsi: fuq kollox – il-Col de la Bonette, li lil hinn mill-qerq tal-Franċiżi jibqa' f'2.715-il metru ta' altitudni vera.
Għalkemm mixtieqa mill-Awstrija, it-Triq Stelvio hija simbolu ta’ Taljanità pura: l-inġinier li ħoloqha, il-ħaddiema li bnewha, il-ħaddiema tat-triq li darba żammewha topera u miftuħa anke fix-xitwa, l-iskejjel tal-iskijjar, l-esploraturi... Kollha Taljani. Minn Donegani sa Sertorelli, li qiegħed hemm quddiemi b’wiċċu dejjem ikkunzat grazzi għax-xemx ta’ Cervinia, li kienet tikkoinċidi ma’ dik ta’ Stelvio u Bormio. U s-sewwieqa tal-karozzi antiki li għamlu appuntament nhar il-Ħadd 6 ta’ Lulju kmieni filgħodu biex jitilgħu sal-Pass qabel l-10:30 ta’ filgħodu huma l-aktar Taljani, biex ma jfixklux lil dawk li se jiġu msejħa fl-ewwel ringiela għaċ-ċelebrazzjonijiet tal-200 sena ta’ ħajja ta’ monument għall-Italjanità, li għadu ħaj ħafna u li jżomm anke liċ-ċiklisti l-aktar f’sintonija mal-muntanja li trid titla’ minn Bormio, minn Trafoi aktar milli minn Santa Maria (Kanton ta’ Grisons, Konfederazzjoni Żvizzera) anzjużi bħal qatt qabel.
Dispjaċir wieħed biss li tlajt saċ-Cima allo Stelvio f'ħinijiet 'il bogħod mill-avvenimenti skedati biex jenfasizzaw in-narrattiva importanti (darbtejn aktar mis-snin tal-ewwel awtostrada Taljana, pereżempju: l-Autolaghi Milano-Lainate-Como/Varese): għaliex ma ġietx organizzata rikba bir-roti kbira fir-renju ta' dawk li jafu joħolmu fuq rota? Forsi Enjoy Stelvio Valtellina se tħallina ngawdu bis-sħiħ il-pajsaġġ straordinarju fit-30 ta' Awwissu... Forsi.
Ad maiora. Bħal dejjem.
